25 Ağustos 1947′de Hendek’te (Sakarya) Balıklı Şeyh köyünde doğdu. Cumhuriyet İlkokulunu (1960), Hendek Orta Okulunu (1963), Ankara Polis Koleji’ni (1966) bitirdi. Polis Enstitüsü 1. sınıfından ayrılarak girdiği A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi, İktisat ve Maliye Bölümünden mezun oldu (1973). Emniyet Genel Müdürlüğünde (1973-1976), Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi (Sivas) Tarih Bölümünde çalıştı (1976-1988). 30 Haziran 1988’de Polis Akademisinde vazifeye başladı. Türk Siyasi Tarihi ve İnkılâp Tarihi dersleri verdi. 18 Haziran 1986′da Hürriyet ve İtilâf Fırkası başlıklı doktorasını verdi. 1993′te doçent, 2000′de Yakınçağ Tarihi profesörü oldu. 3 Ekim 1989-25 Eylül 1990 arasında Fransa Paris’te meslekî çalışmalar yaptı. Atatürk Araştırma Kurumu üyeliğinde (1995-2001) bulundu. 25 Eylül 2002-28 Temmuz 2004 devresinde Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi’nde ders verdi. Üniversitenin dergisi Sosyal Bilimler’i dokuz sayı çıkardı ve bu arada Kırgızca ve Rusça kurslarına devam etti. 1 Ağustos 2008 tarihinde Türk Tarih Kurumu başkanlığına getirildi ve 4 Ağustos 2008 tarihinde fiilen bu vazifesine başladı. 13 Eylül 2011’e kadar bu görevi yürüttü. Tarih ve Toplum, Dergâh, Yeni Türkiye, Polemik, Türk Yurdu ve Kebikeç ile Müteferrika dergilerinde yakın devrin siyasî hayatı, tarihî şahsiyetleri ve yazarları hakkında yazılar yazdı.
Kitaplar:
- Hürriyet ve İtilaf Fırkası; İstanbul, 1990. Dergâh Yayınları
- Matbuat Âleminde Birkaç Adım; İstanbul 1992, Emek Matbaacılık
- Müverrih-i Mâderzâdın Fülânnâmesi; İstanbul 1994, Emek Matbaacılık
- Tarihin Gölgesinde; İstanbul, 2001, Dergâh yayınları
- Tarih Yolunda; İstanbul, 2001, Dergâh Yayınları
- Tarih Uğrunda; İstanbul, 2001, Dergâh Yayınları
- Tarihin Hududunda; İstanbul, 2001, Dergah Yayınları
- Tarihin Alacakaranlığında; İstanbul, 2010, Dergâh Yayınları
- Ser-kurena Osman Bey ve Matbaa-i Osmaniye; İstanbul, 2011
- Tarih Yolunda Tanıdıklarım; 2016, Hitabevi Yayınları
- Tarihin Kara Kitabı; 2014, Hitabevi Yayınları
- Üniversitede İlim ve Ahlak; 2004, Vadi Yayınları
- Mahalle-Sıbyan Mektepleri Bir Eğitim Tasavvuru Olarak (İsmail Kara ile birlikte), Dergah Yayınları, 2019
- Geçmiş Zamanlar: II. Abdülhamid Devri Osmanlı Diplomasisi, İstanbul ve Paris Hatıraları, Salih Münir Paşa (Derleme: Selma Günaydın ile birlikte), Türk Tarih Kurumu, 2015
Ali Birinci’nin Geleceğin Akademisyenlerini Arıyoruz Projesindeki Programları:
- 2022-2023 eğitim yılı; “Akademik Ahlak”