1963 yılında Refahiye’de doğdu. 1987 yılında Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden mezun oldu. 1988 yılında Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Temel İslam Bilimleri Bölümü İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı’na Araştırma Görevlisi olarak atandı. 1990’da Hasan Onat’ın danışmanlığında hazırladığı“Mürcie’nin Doğuşu ve İ’tikadî Görüşleri” başlıklı tezi ile yüksek lisansını tamamladı. 1992’de, alanında araştırma yapmak üzere altı ay İngiltere’de bulundu. 1993’de, alanında araştırma yapmak üzere bir yıl Mısır’da bulundu. 1994’de yine Hasan Onat’ın danışmanlığında hazırladığı “Mürcie ve Horasan-Maveraünnehir’de Yayılışı” başlıklı tezi ile Doktor unvanını aldı. 1997 yılında Doçent unvanını aldı. 1997-1999 yılları arasında Kırgızistan Oş Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde vekaleten Dekan Yardımcılığı yaptı ve kendi alanında dersler verdi. 2003 yılında Profesör oldu. 2012 yılında ABD Princeton Üniversitesi Yakın Doğu Araştırmaları Bölümü’nde “Batılı Araştırmalarda Alevilik Algısı” adlı bir proje üzerine araştırma ve incelemelerde bulunmak üzere Misafir Öğretim Üyesi olarak bulundu. 2014 yılında Kazakistan Al-Farabi Üniversitesi’nde Türkoloji Bölümünde misafir öğretim üyesi olarak dersler verdi. 2014-2015 tarihleri arasında Uluslararası Hoca Ahmet Yesevi Türk-Kazak Üniversitesinde ders vermek üzere görevlendirildi. İngilizce, Arapça, Kırgızca ve Kazakça bilmektedir. Halen Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Temel İslam Bilimleri Bölümü İslam Mezhepleri Tarihi Anabilim Dalı Başkanı olarak görev yapmaktadır.

Kitaplar;

• Türklerin İslâmlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri; Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000
• İslam Düşüncesinde İlk Gelenekçiler & Hadis Taraftarlarının İman Anlayışı Bağlamında Bir Zihniyet Analizi; Kitâbiyât Yayınları, 2000
• İmam Mâturîdî ve Maturidilik (Tarihi Arka Plan, Hayatı, Eserleri, Fikirleri, ve Maturidilik Mezhebi), haz. Sönmez Kutlu, Kitâbiyât yayınları, 2003
• Din Anlayışında Farklılaşmalar Türkiye’de Alevîlik-Bektaşîlik;Diyanet İşleri Başkanlığı, 2003
• Alevîlik-Bektaşîlik Yazıları Aleviliğin Yazılı Kaynakları & Buyruk, Tezkire-i Şeyh Safî;Ankara Okulu Yayınları, 2006
• Mezhepler Tarihine Giriş; Değerler Eğitim Merkezi Yayınları, 2008
• Çağdaş İslamî Akımlar ve Sorunları; Fecr Yayınları, 2008
• Şeyh Safiyüddîn el-Erdebilî, Makâlât (Safvetu’s-Safâ’nın 4. Bölümü’nün Anadolu’da Yapılan Türkçe Çevirisi); Tahkik: Sönmez Kutlu-Nizamettin Parlak, Horasan Yayınları, İstanbul 2008
• Türkler ve İslam Tasavvuru; İSAM Yayınları, 2011
• Tarihsel Din Söylemleri Üzerine Zihniyet Çözümlemeleri; Otto yayınları, 2012
• İslam Mezhepleri Tarihi; ed. Hasan Onat-Sönmez Kutlu, Grafiker Yayınları, 2012
• Güncel Dini-Siyasi Meseleler Üzerine Yazılar; Fecr Yayınları, 2017
• Türk Müslümanlığı Üzerine Yazılar; Ötüken Neşriyat, 2019