Giriş:

Felsefenin teknoloji ile ne ilgisi var ya da felsefenin teknoloji ile ne ilgisi var?

Felsefe varlık, bilgi ve değer alanıyla ilgili değişiklikler ile ilgilendiği için ve biz de günümüzde dijital ve teknoloji çağında yaşadığımız için felsefe teknoloji ile ilgilenir.

Yapay zeka, Big data (büyük veri), Gözetleme teknolojileri, insan geliştirme teknolojileri, Transhümanizm, Sanal/arttırılmış gerçeklik vs.

Felsefi düşüncenin teknoloji ile ilgilenmesi 20.yy. hatta 19.yy’a kadar uzanır.

20.yüzyılın 2.yarısında sistemleşen felsefi alt disiplinler şunlardır; Bilim, Çevre, Din, Tarih, Teknoloji felsefesi gibi.

Teknolojinin buluşları sosyoloji gibi birçok alanı ilgilendirdiği disiplinlerarası bir çaba ile değerlendirilmesi gerekir.

Teknolojinin içindeki mühendislerle ve teknokratlarla teknolojinin dışındaki eleştirmenlerin kaygıları farklı oluyor. Teknoloji içerisindeki değer yargıları ile beşeri bilimlerin değer yargıları çok farklı.

Bu çalışmalar nerde veriliyor? 

Bilim teknoloji ve toplum çalışmaları ve uygulamalı etik çalışmaları bu alanı tartışmaktadır.

İTÜ’de YL içinde var bu çalışmalar. Türkiye’deki farklı üniversitelerde okutuluyor. Bölüm olarak yok ama ODTÜ başta olmak üzere farklı üniversitelerde ders olarak okutuluyor.

Birinci Bölüm:

Tarihsel Süreçte Ne Oldu?

Tekne ve Logic kelimelerinin anlamı

Tekne faaliyetleri öze dokunmadan forma yapılan değişikliklerdir.

Tekne türü faaliyetler nasıl teknoloji oldu?

Rönesans’taki faaliyetler neticesi evrendeki bütünlüğün parçalanması beraberinde yeni sonuçlar getiriyor. Matematik ve fayda gibi. Tabiata bir anlam değil matematiksel değiştirilebilir bir hale geliyor. Öznenin amaçları doğrultusunda nesne manipüle edilebilir hale geliyor. Özü olmadığı için özüne müdahale ediliyor. Değer yargıları ortadan kalktığı için teolojik bir koruma da ortadan kalkıyor. Bilgi güçtür diyen Bacon’cu zihniyet bu anlayışa hakim oluyor. Bu sayede ekonomik faaliyetler de göz önüne alınmaya başlanıyor.

Ütopyada bunlardan bahsediliyor. Hoca Rönesans zamanındaki ütopyalardam bahsediyor; öneri olarak Thomas Moore’un Ütopyası, Campanella’nın Güneş ülkesi ve Bacon’ın Yeni Atlantis’i. Yeni paradigma bu ütopyalarda yansıyor. Bilim ve teknoloji merakı gibi (mümkün olan her şeyi üretmek), bilim ve teknolojiye adanmış bir toplum gibi (teknik beceriler asalettir), teknolojik ilerleme ve iyi yaşam (toplumsal refah ve ahlaki toplum) gibi paradigmalar yansıyor. Bu iyimser görüşler beklendiği gibi gerçekleşmiyor. 

Çevre üzerinde olumsuz etkileri oluyor. Üreticinin ürününe yabancılaşması gibi ekonomik eleştiriler başlıyor. Dünya savaşlarında teknoloji birçok zarara yol açınca etik tartışmalar başlıyor. Özellikle 2.dünya savaşındaki olumsuz uygulamalar bu tartışmaları iyice tetikliyor. İlk bakışta eleştiriler edebi çevreler, romantikler tarafından yapılıyor. Frankstein filmi, Goethe’nin Faust’u bilim ve teknolojinim yıkıcı olabileceğine yönelik eleştiriler var. Heidegger’in eleştirişleri, Frankfurt okulunun ve varoluşçu okulun felsefi eleştiri ve analizleri olmuştur bu alana karşılık. Adorno’nun eleştirileri var. 1980lerden sonra bu mod değişiyor. Biz de bu olaya müdahil olabiliriz diye fark ediliyor. Kamuoyunda tepkiler oluşturuluyor mesela. Onların da müdahil olması isteniyor. 

Distopyalar – Anti Ütopyalar yazılıyor; Zamyatin’in Biz’i, Huxley’in Cesur Yeni Dünya’sı, Orwell’ın 1984’ü gibi. Yazılma tarihlerine baktığımızda kafeste olduğumuz, “nereye gidiyor bu toplumun sonu” dediğimiz zamanlara denk geldiğini görürüz. Özgür olmak yerine tahakküm aracı olarak kullanılıyor burada teknoloji.

Distopyalardaki Temalar

Bu temalardan biri gözetim teknolojileri ön plana çıkmasıdır. Panaptikon hapishanesi ve Big brother bizi izliyor gibi temalar görülmektedir. 

Enformasyon teknolojileri ile hakikatin tahrip edilmesi temaları yer alıyor. Baudrillard’ın Matrix filmine konu olan Simülarklar ve Simülasyon kitabı da bu konudaki dezenformasyonu göstermektedir.

Medikal teknolojiler ile gerçeklik bağlarının koparılması meselesi de görülmektedir. Teknolojinin dünya görüşü, niceliğin egemenliği ve ahlaka yaklaşım değişmektedir. Örneğin insanlara kodlarla ya da belli sınıflarla seslenilmektedir. Üremelerin de yine teknolojikleşmekte olduğu görülmektedir. Bu distopyalar sayesinde Rönesans’ta kurulan ideallerin gerçekleşmediği görülmektedir.

(Soru-Cevap, Değerlendirme Kısmı) 

15 dk. ara

İkinci Bölüm:

Günümüz teknolojilerinde neler var? Nasıl tasavvur dönüşümleri gündeme getiriyor? İnsan geliştirme teknolojileri ve yapay zeka dönüşümleri?

Gözetleme teknolojileri büyük veri özelinde tartışılıyor., YouTube, e-nabız gibi. Genetik harita çıkarma sorunları. Bu haritaları sigorta şirketleri satın alıyor ve bu sayede kişilere maliyetler sunuyor. Yemeksepeti kullanıcı bilgilerinin çalınması, güvenlik ve mahremiyet alanında gündemde tutuluyor ve hukuki alanda tartışılıyor. Yapay zeka etiğinde örneğin sürücüsüz araçlarda nasıl karar alacak, hangi etiğe göre karar alacak tartışmaları gündeme geliyor. Roboetik tartışmaları da gündeme geliyor. Sophia gibi robotlar vatandaşlık aldı, evlenilme meselesi de gündemde. 

Teknoloji felsefesinin eski dönemlerinde teknoloji diye bahsediliyordu. Artık teknoloji(ler) ayrı ayrı ele alınmaktadır. Teknolojiler iyiye kullanılırsa iyidir, kötüye kullanılırsa kötüdür gibi nötr araçlar değillerdir.

 Teknoloji deneyimleri de dönüşüyor. Mesela yazma becerilerinde örneğin telefona veya bilgisayara yazma ve düşünce süresinin kısaltması gibi, online dersler gibi dönüşümler yaşanıyor. Nabi Avcı’nın “enformatik cehalet” çalışması kadınların daktilo öğrenmesi ile toplumsal dönüşümde nasıl değişimler yaşanıyor gibi.

Değer yargılarında da değişimler yaşanıyor. Daha önce tevazu ön plandayken şimdi görünür olma ve gösteriş ön plana çıkabilmektedir. 

İrade, sorumluluk ve insan anlayışı tasavvurlarını da dönüştürüyor. Siborg insan modelleri ve insanın kendi kapasitesini geliştirmek için tabi sınırların dışına çıkarak, tıbbı tedavi için değil gelişim için kullanan transhümanizm gibi anlayışlar devreye giriyor. 

Nasıl bir insan olmak istiyorsan onu kendin gerçekleştiriyordun Aristocu çerçevede ama transhümanizm bunu genetik müdahaleler yoluyla daha iyi şeklinde gerçekleştiriyor. Burada da daha iyinin ne olduğu tartışmalarını gündeme getiriyor. Bu uygulamaların ulaştığı çevrelerde de dünyada sıkıntı çıkacak; gelişmiş insanlar ve gelişmemişler olarak. 

Tramshümanistler x Biyomuhafazakarlar

Teknolojinin politik olup olmama meselesi de ele alınıyor. 

Irkçı yaptırımlar bu düzeyde olabilir. Siyahilerin el izlerini tanımama, onların otobüsle geçebileceği yollara otobüslerin geçemediği yükseklikte köprüler yapma gibi. Google’ın gösterdiği arama sonuçları da bu minvalde sunulabilir. 

Yapay Zeka, Dar Yapay Zeka, İnsanın Failliği Meselesi

İnsanın zekasını aşan zekanın gelişmesini gerçekleştirmeye çalışıyorlar. Bu gerçekleşirse insan alt sınıf bir tür olarak kalacak. Yapay zeka failliğimizi nasıl etkiler? 

Max Tegmark – Yaşam 3.0

Ray Kurzweil – İnsanlık 2.0

Gibi eserler bu paradigmaları sunmaktadır. 

Dar yapay zeka çalışmaları bağlamında irade sahipliği. Bizim elimizden irademizi almayacak ama bizi pasifize ediyor. Çünkü biz kararlarımızı algoritmalara devrediyoruz. Mesela flört uygulamaları ve algoritmaları üzerinden geliştirilen çalışmalar. Hangi kararları ona verdiririz, biz nerde devreye gireriz? Her alanda işlerin yapay zekaya devredilmesi gibi problemleri ile karşılaşabiliriz. Biz insan olmaya devam etmeliyiz mi yoksa bu yöne doğru bir evrilme mi yaşamalıyız? 

Soru-Cevap, değerlendirme kısmı (20 dk.)

• Thomas Moore – Ütopya
• Tommaso Campanella – Güneş Ülkesi
• Francis Bacon – Yeni Atlantis
• Goethe – Faust
• Yevgeni Zamyatin – Biz 
• Jean Baudrillard – Simülakrlar ve Simülasyon
• George Orwell – 1984
• Aldous Huxley – Cesur Yeni Dünya – 
• Prof. Dr. Nabi Avcı – Enformatik Cehalet-
• Max Tegmark – Yaşam 3.0
• Ray Kurzweil – İnsanlık 2.0
• Catherine Besteman & Hugh Gusterson – Algoritmalarla Yaşamak

Filmler;

• Frankestain
• Matrix